समसामयिक नेपाली साहित्य : विसङ्गति,चुनौती र पुनर्निर्माणका आयाम

छवि वैरागी घिमिरे । साहित्य कुनै समाजको भाषिक,सांस्कृतिक,नैतिक तथा बौद्धिक चेतनाको ऐतिहासिक अभिलेख हो। मानिसले भोगेका अनुभव, अनुभूति, सङ्घर्ष, स्वप्न, विद्रोह, प्रेम, पीडा र आशालाई शब्दमार्फत अभिव्यक्त गर्ने माध्यम साहित्य हो। त्यसैले साहित्यलाई समाजको ऐना मात्र नभई समाजको आत्मा पनि भनिन्छ। कुनै राष्ट्रको सभ्यता,संस्कार,मूल्य र बौद्धिक स्तरको मूल्याङ्कन गर्न त्यस राष्ट्रको साहित्यलाई अध्ययन गरिन्छ। विश्वका विकसित राष्ट्रहरूले साहित्यलाई केवल मनोरञ्जनको साधनका रूपमा नभई राष्ट्रिय चेतना,सांस्कृतिक निरन्तरता, आलोचनात्मक विवेक तथा लोकतान्त्रिक संस्कारको आधारका रूपमा लिएका छन्।
प्राचीन ग्रीसदेखि आधुनिक युरोपसम्म,पुनर्जागरणदेखि उत्तरआधुनिक युगसम्म साहित्यले मानव समाजलाई दिशा दिने कार्य गरेको छ। कहिले अन्यायका विरुद्ध आवाज बनेर,कहिले मानवीय मूल्यहरूको संरक्षक बनेर र कहिले नयाँ चेतनाको संवाहक बनेर साहित्यले सभ्यताको यात्रालाई गति दिएको छ। यही कारण विकसित राष्ट्रहरूमा साहित्यलाई केवल कला वा मनोरञ्जनको क्षेत्र नभई राष्ट्रको बौद्धिक सम्पत्ति मानिन्छ।
नेपाली साहित्यले पनि आफ्नो विकास यात्रामा विभिन्न ऐतिहासिक चरणहरू पार गरेको छ। आदिकालीन धार्मिक चेतनादेखि आधुनिक यथार्थवादी, प्रगतिवादी, अस्तित्ववादी, नारीवादी, दलित, जनजातीय तथा उत्तरआधुनिक विमर्शसम्म नेपाली साहित्यले समयका विविध स्वरहरूलाई आत्मसात् गरेको छ। नेपाली साहित्यको यो यात्रा गौरवपूर्ण भए पनि वर्तमान समयमा केही यस्ता प्रवृत्तिहरू देखापरेका छन्,जसले साहित्यको गुणस्तर,विश्वसनीयता तथा दीर्घकालीन विकासलाई प्रभावित गरिरहेका छन्। साहित्यिक मूल्यको स्थानमा लोकप्रियता, गुणस्तरको स्थानमा सङ्ख्या,निष्पक्षताको स्थानमा गुटगत स्वार्थ तथा मौलिकताको स्थानमा अनुकरणको प्रवृत्ति बढ्दै गएको देखिन्छ। यिनै विसङ्गति, चुनौती तथा सुधारका सम्भावनाको अध्ययन आजको आवश्यकता हो।

१. गुणस्तरभन्दा सङ्ख्यालाई प्राथमिकता
समसामयिक नेपाली साहित्यको एउटा प्रमुख समस्या गुणस्तरभन्दा सङ्ख्यालाई महत्त्व दिने प्रवृत्ति हो। वर्तमान समयमा पुस्तक प्रकाशनको सहजता,सामाजिक सञ्जालको विस्तार तथा स्वप्रकाशनको बढ्दो अभ्यासका कारण धेरै लेखकहरू छोटो समयमा धेरै कृति प्रकाशित गर्ने प्रतिस्पर्धामा देखिन्छन्। कुनै समय पुस्तक प्रकाशनलाई दीर्घ साधना र गम्भीर बौद्धिक कर्मको परिणाम मानिन्थ्यो भने आज कतिपय अवस्थामा प्रकाशन आफैँ लक्ष्य बन्न पुगेको देखिन्छ। साहित्यिक सिर्जना केवल शब्दहरूको संयोजन होइन। यो अध्ययन, अनुसन्धान, अनुभूति, आत्मसङ्घर्ष,  चिन्तन र कलात्मक परिष्कारको परिणाम हो। तर आज केही लेखकहरू लेखनको परिपक्वताभन्दा प्रकाशनको गतिलाई बढी महत्त्व दिन थालेका छन्। फलस्वरूप पर्याप्त सम्पादन,पुनर्लेखन तथा आलोचनात्मक परीक्षण नपुगेका कृतिहरू समेत बजारमा आउने गरेका छन्। यसले पाठकमा साहित्यप्रतिको विश्वास कमजोर बनाउने खतरा उत्पन्न गर्दछ। रूसी साहित्यकार Leo Tolstoy ले साहित्यलाई मानव आत्माको सत्य अभिव्यक्ति मानेका थिए। उनका अनुसार साहित्यको उद्देश्य केवल मनोरञ्जन होइन,मानव चेतनाको उन्नयन हो। त्यसैले साहित्यको मूल्य प्रकाशित पुस्तकको सङ्ख्याले होइन,त्यसले समाजमा उत्पन्न गर्ने नैतिक, बौद्धिक र मानवीय प्रभावले निर्धारण हुन्छ। त्यस्तै Ernest Hemingway ले आफ्ना कृतिहरूलाई बारम्बार परिमार्जन गर्थे।उनी लेखनलाई साधना,धैर्य र अनुशासनको परिणाम मान्थे। फ्रान्सेली लेखक Gustave Flaubert ले एउटै वाक्यलाई पूर्ण बनाउन घण्टौँ समय खर्चिने गर्थे। विश्वप्रसिद्ध कृतिहरूको इतिहास हेर्दा महान् साहित्य कहिल्यै हतारमा निर्माण भएको पाइँदैन। ती वर्षौँको अध्ययन,अनुभव र परिमार्जनको परिणामका रूपमा जन्मिएका हुन्छन्। अमेरिका,जर्मनी,फ्रान्स तथा बेलायतजस्ता विकसित देशहरूमा प्रकाशनअघि कठोर सम्पादन,समीक्षात्मक परीक्षण तथा शैक्षिक मूल्याङ्कन प्रक्रिया अपनाइन्छ। त्यहाँ पुस्तक छापिनु मात्र उपलब्धि मानिँदैन। बरु कृतिको दीर्घकालीन साहित्यिक मूल्यलाई महत्त्व दिइन्छ। विश्वविद्यालय,अनुसन्धान संस्था तथा व्यावसायिक प्रकाशन गृहहरूले गुणस्तर कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। नेपाली साहित्यले पनि सम्पादन संस्कृतिको विकास,अनुसन्धानमूलक लेखन,पुनर्लेखनको अभ्यास तथा गुणस्तरीय समीक्षाको वातावरण निर्माण गर्न आवश्यक छ। साहित्यको भविष्य सङ्ख्याले होइन,गुणस्तरले निर्धारण गर्दछ भन्ने चेतना सुदृढ हुनुपर्छ।

२. समूहवाद र गुटबन्दी
समसामयिक नेपाली साहित्यको अर्को गम्भीर विसङ्गति समूहवाद र गुटबन्दी हो। साहित्य मूलतः स्वतन्त्र चिन्तन, सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता र खुला बहसको क्षेत्र हो। तर साहित्यिक वृत्तमा कहिलेकाहीँ कृतिको मूल्यभन्दा लेखकको समूहगत आबद्धता, व्यक्तिगत सम्बन्ध वा संस्थागत निकटतालाई महत्त्व दिने प्रवृत्ति देखिन्छ। गुटबन्दीले साहित्यिक मूल्याङ्कनलाई प्रभावित मात्र गर्दैन, नयाँ प्रतिभाहरूको उदयमा पनि बाधा पुर्‍याउँछ। कुनै समूहसँग आबद्ध नभएका सर्जकहरू ओझेलमा पर्न सक्छन् भने औसत स्तरका कृतिहरू पनि समूहगत समर्थनका कारण चर्चामा आउन सक्छन्। यसले साहित्यिक न्याय र निष्पक्षताको आधार कमजोर बनाउँछ। अङ्ग्रेजी साहित्यका महान् समालोचक T. S. Eliot ले साहित्यिक मूल्याङ्कन व्यक्तिगत सम्बन्ध वा वैचारिक आग्रहभन्दा माथि उठेर हुनुपर्ने बताएका छन्। उनका अनुसार कृतिको मूल्य त्यसको कलात्मक उपलब्धि,भाषिक शक्ति र बौद्धिक गहिराइबाट निर्धारण हुनुपर्छ। Matthew Arnold ले पनि उत्कृष्टताको खोजलाई साहित्यको मूल उद्देश्य मानेका थिए।
समूहवादले स्वस्थ आलोचनात्मक संस्कृतिलाई कमजोर बनाउँछ। जब समीक्षा निष्पक्ष रहँदैन तब पाठकले आलोचनामाथि विश्वास गर्न छाड्छन्। साहित्यिक बहस विचारको स्तरबाट व्यक्तिको स्तरमा झर्न थाल्छ। यसले सिर्जनात्मक वातावरणलाई सङ्कुचित बनाउँछ।
विश्वका विकसित साहित्यिक परम्पराहरूमा विश्वविद्यालयीय अनुसन्धान,स्वतन्त्र समीक्षा संस्था,व्यावसायिक जर्नल तथा खुला बौद्धिक बहसको संस्कृतिले साहित्यिक मूल्याङ्कनलाई वस्तुगत बनाएको छ। त्यहाँ लेखकको परिचयभन्दा कृतिको स्तरलाई प्राथमिकता दिइन्छ। नेपाली साहित्यमा पनि व्यक्तिपूजा,गुटगत मानसिकता तथा पक्षधर मूल्याङ्कनभन्दा माथि उठेर कृतिप्रधान संस्कृतिको विकास आवश्यक छ।

३. पुरस्कार र सम्मानको राजनीतीकरण
पुरस्कार र सम्मान साहित्यकारको योगदानको सामाजिक स्वीकृति हुन्। यिनले स्रष्टालाई थप सिर्जनात्मक ऊर्जा प्रदान गर्छन्। तर पुरस्कार वितरण प्रक्रियामा पारदर्शिता र निष्पक्षताको अभाव देखिएमा त्यसको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठ्न थाल्छ। समसामयिक नेपाली साहित्यमा पुरस्कार वितरण सम्बन्धी बहस बेलाबेला उठ्ने गरेको पाइन्छ। कतिपय अवस्थामा साहित्यिक उपलब्धिभन्दा पहुँच,सम्बन्ध,वैचारिक निकटता वा संस्थागत प्रभाव,संस्थागत आदानप्रदान वा साटासाट गर्ने प्रवृत्ति निर्णायक बनेको आरोप लाग्ने गरेको छ। यस्ता आरोपहरूले पुरस्कारको गरिमा मात्र होइन,समग्र साहित्यिक वातावरणलाई पनि प्रभावित बनाउँछन्। फ्रान्सेली दार्शनिक तथा साहित्यकार Jean-Paul Sartre ले Nobel Prize in Literature अस्वीकार गरेका थिए। उनका अनुसार स्रष्टाको मूल्य उसको सिर्जनामा हुन्छ, पुरस्कारमा होइन। यद्यपि पुरस्कारको महत्त्वलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन। तर पुरस्कारको विश्वसनीयता निष्पक्षतामा निर्भर हुन्छ।

जब योग्य स्रष्टाहरू उपेक्षित भएको अनुभूति गर्छन् तब साहित्यिक क्षेत्रमा निराशा र अविश्वास बढ्न सक्छ। पुरस्कार प्राप्त कृतिहरूप्रति पाठकको विश्वास पनि कमजोर हुन सक्छ। यसले साहित्यिक संस्थाहरूको प्रतिष्ठालाई समेत असर पुर्‍याउँछ। विकसित राष्ट्रहरूमा पुरस्कार छनोट प्रक्रियालाई पारदर्शी बनाउन स्वतन्त्र निर्णायक मण्डल,स्पष्ट मापदण्ड,बहुस्तरीय मूल्याङ्कन तथा सार्वजनिक उत्तरदायित्वको व्यवस्था गरिएको हुन्छ। नेपाली साहित्यिक संस्था,संस्कृति मन्त्रालय,प्रतिष्ठान,गुठी, ट्रष्ट फाउन्डेसनहरूले पनि निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता,निष्पक्षता तथा जवाफदेहिताको अभ्यासलाई सुदृढ बनाउन आवश्यक छ।

४. मौलिकताको सङ्कट
विश्वव्यापीकरण,प्रविधिको विकास तथा अनुवाद साहित्यको विस्तारसँगै विश्वका साहित्यहरूबीच अन्तरसम्बन्ध बढेको छ। यसले ज्ञान र अनुभवको आदानप्रदानलाई सहज बनाएको छ। तर यसको अर्को पक्ष मौलिकताको सङ्कट पनि हो। समसामयिक नेपाली साहित्यमा विदेशी शैली, कथानक संरचना, विम्ब तथा विमर्शहरूको प्रभाव व्यापक रूपमा देखिन्छ। प्रभाव ग्रहण गर्नु स्वाभाविक प्रक्रिया हो। कुनै पनि साहित्य पूर्णतः पृथक् रहन सक्दैन। तर प्रभाव ग्रहण र अनुकरणबीच ठूलो भिन्नता छ। जब साहित्यले आफ्नो सामाजिक यथार्थ,सांस्कृतिक स्मृति तथा ऐतिहासिक अनुभवलाई उपेक्षा गर्न थाल्छ तब मौलिकता कमजोर हुन थाल्छ। अमेरिकी चिन्तक Ralph Waldo Emerson ले आत्मनिर्भरता र मौलिक चिन्तनलाई सर्जकको मुख्य शक्ति मानेका थिए। त्यस्तै Gabriel García Márquez ले आफ्नै भूगोल,मिथक तथा जनजीवनलाई विश्वस्तरीय साहित्यमा रूपान्तरण गरेर मौलिकताको अद्वितीय उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन्। उनले युरोपको अनुकरण गरेर होइन,आफ्नै समाजलाई विश्वसामु प्रस्तुत गरेर विश्वसाहित्यमा स्थान बनाएका थिए।

जापान, दक्षिण कोरिया, फ्रान्स तथा नर्वेजस्ता देशहरूले आफ्नो इतिहास, लोकसंस्कृति,मिथकीय चेतना तथा राष्ट्रिय स्मृतिलाई साहित्यको आधार बनाएका छन्। यही कारण उनीहरूको साहित्य विश्वव्यापी पाठकसम्म पुग्न सफल भएको छ। नेपाल बहुभाषिक, बहुजातीय, बहुसांस्कृतिक तथा बहुभौगोलिक विशेषताले सम्पन्न राष्ट्र हो।

हिमाल, पहाड, तराई, लोकविश्वास, जनजीवन, प्रवासन, सामाजिक रूपान्तरण तथा सांस्कृतिक विविधता नेपाली साहित्यका अमूल्य स्रोत हुन्। नेपाली साहित्यले आफ्नै जीवनयथार्थलाई कलात्मक ढङ्गले अभिव्यक्त गर्न सकेमा मौलिक र विश्वस्तरीय साहित्य सिर्जना गर्न सक्नेछ।

५. सामाजिक सञ्जाल र साहित्
सामाजिक सञ्जालले साहित्यको प्रचारप्रसारमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याएको छ। आज लेखकले आफ्नो रचना छापाखानाको प्रतीक्षाबिना हजारौँ पाठकमाझ पुर्‍याउन सक्छ। यसले नयाँ लेखकहरूलाई अवसर दिएको छ। पाठक र स्रष्टाबीच प्रत्यक्ष संवादको वातावरण सिर्जना गरेको छ तथा साहित्यको पहुँचलाई व्यापक बनाएको छ। तर यस सकारात्मक पक्षसँगै केही गम्भीर विसङ्गतिहरू पनि देखापरेका छन्। सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रियता,प्रतिक्रिया,मन पराइएका सङ्ख्या तथा साझेदारीलाई साहित्यिक गुणस्तरको मापदण्ड मान्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ।फलस्वरूप गम्भीर अध्ययन,परिमार्जन र साहित्यिक अनुशासनभन्दा क्षणिक चर्चा र दृश्य अवलोकनले बढी महत्त्व पाउन थालेको छ।

इटालेली साहित्यकार तथा चिन्तक Umberto Eco ले डिजिटल युगमा सूचनाको अत्यधिक प्रवाहले विवेकपूर्ण अध्ययन र आलोचनात्मक चेतनाको आवश्यकता झन् बढाएको बताएका थिए। उनका अनुसार लोकप्रियता र साहित्यिक उत्कृष्टता एउटै कुरा होइनन्। सामाजिक सञ्जालले सबैलाई बोल्ने अवसर दिएको छ,तर सत्य,सौन्दर्य र गुणस्तरको मूल्याङ्कन गर्ने क्षमता भने स्वतः प्रदान गर्दैन। विकसित राष्ट्रहरूमा डिजिटल माध्यमको प्रयोग व्यापक भए पनि साहित्यिक पत्रिका, अनुसन्धान संस्था, विश्वविद्यालय तथा पुस्तकालयहरूको भूमिका अझै बलियो छ। नेपाली साहित्यले पनि प्रचार र गुणस्तरबीच सन्तुलन कायम गर्न आवश्यक छ।

६. अध्ययन संस्कृतिको ह्रास
साहित्य सिर्जनाको मूल आधार अध्ययन हो। गहिरो अध्ययनबिना गम्भीर साहित्य सम्भव हुँदैन। तर समसामयिक नेपाली साहित्यमा पठन संस्कृतिको ह्रास भएको गुनासो बारम्बार सुनिन्छ। धेरै लेखकहरू व्यापक अध्ययनभन्दा तात्कालिक अनुभव वा भावनात्मक आवेगका आधारमा लेखनमा सक्रिय देखिन्छन्। यसले साहित्यमा वैचारिक गहिराइ,ऐतिहासिक चेतना र कलात्मक परिपक्वताको अभाव उत्पन्न गर्न सक्छ। अर्जेन्टिनी लेखक Jorge Luis Borges आफूलाई लेखकभन्दा ठूलो पाठक मान्थे। उनका अनुसार पढ्ने मानिस मात्र राम्रो लेखक बन्न सक्छ। त्यस्तै Stephen King ले पढ्ने समय नभएको व्यक्तिसँग लेख्ने सीप पनि विकास हुन नसक्ने बताएका छन्। विकसित राष्ट्रहरूमा पुस्तकालय संस्कृति अत्यन्त बलियो छ। फिनल्यान्ड, जापान, जर्मनी र क्यानडाजस्ता देशहरूमा अध्ययनलाई व्यक्तिगत रुचि मात्र होइन, सामाजिक संस्कारका रूपमा हेरिन्छ। नेपाली साहित्यिक क्षेत्रले पनि पठन संस्कृतिलाई पुनर्जीवित गर्न आवश्यक छ।

७. समालोचनाको दुर्बलता
कुनै पनि साहित्यको स्वस्थ विकासका लागि निष्पक्ष, वैज्ञानिक र गम्भीर समालोचना अपरिहार्य हुन्छ। समालोचनाले कृतिको गुणदोष पहिचान गर्नुका साथै साहित्यिक दिशाबोध प्रदान गर्छ। तर समसामयिक नेपाली साहित्यमा समालोचनाको क्षेत्र अपेक्षाकृत कमजोर देखिन्छ। कतिपय समीक्षा केवल प्रशंसामा सीमित छन् भने कतिपय आलोचना पूर्वाग्रह र व्यक्तिगत सम्बन्धबाट प्रभावित देखिन्छन्। यस्तो अवस्थाले साहित्यिक मूल्याङ्कनलाई अविश्वसनीय बनाउँछ।
क्यानाडाली समालोचक Northrop Frye ले समालोचनालाई साहित्यको बौद्धिक संरचना मानेका छन्। उनका अनुसार समालोचना बिना साहित्यको विकास अधुरो रहन्छ। त्यस्तै Roland Barthes ले आलोचनालाई स्वतन्त्र बौद्धिक कर्मका रूपमा व्याख्या गरेका थिए। विकसित राष्ट्रहरूमा विश्वविद्यालयीय अनुसन्धान,साहित्यिक जर्नल तथा समीक्षात्मक परम्परा अत्यन्त सशक्त छ। नेपाली साहित्यमा पनि निष्पक्ष,वस्तुगत र अनुसन्धानमूलक समालोचनाको विकास आवश्यक छ।

८. बजारवादको प्रभाव
आधुनिक युगमा साहित्य पनि बजार व्यवस्थाको प्रभावबाट अछुतो छैन।पुस्तक बिक्री, प्रचारप्रसार, व्यावसायिक सफलता र चर्चालाई केन्द्रमा राखेर साहित्य सिर्जना गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। बजारको आवश्यकता र पाठकको रुचिलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्न सकिँदैन तर साहित्यलाई केवल व्यापारिक वस्तुमा सीमित गरिनु यसको मूल उद्देश्यविपरीत हुन सक्छ। जर्मन चिन्तक Theodor Adorno ले संस्कृतिको अत्यधिक व्यापारीकरणले सृजनात्मक स्वतन्त्रता कमजोर बनाउने चेतावनी दिएका थिए। त्यस्तै Milan Kundera ले साहित्यलाई मनोरञ्जन उद्योगमा सीमित गर्न नहुने बताएका छन्। विकसित राष्ट्रहरूमा बजारसँगै लेखक अनुदान, सार्वजनिक पुस्तकालय, अनुसन्धान कोष तथा सांस्कृतिक संस्थाहरूले साहित्यिक स्वतन्त्रताको संरक्षण गरिरहेका हुन्छन्। नेपाली साहित्यले पनि बजार र मूल्यबीचको सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ।

९. भाषिक शुद्धता र अभिव्यक्तिको समस्या
भाषा साहित्यको आत्मा हो। साहित्यिक अभिव्यक्तिको सम्पूर्ण सौन्दर्य भाषामै निहित हुन्छ। तर समसामयिक नेपाली साहित्यमा भाषिक शुद्धता,व्याकरणिक अनुशासन तथा अभिव्यक्तिगत परिष्कारप्रति पर्याप्त ध्यान नदिइएको गुनासो सुनिन्छ। अनावश्यक विदेशी शब्दहरूको अत्यधिक प्रयोग,वाक्य संरचनाको असन्तुलन तथा भाषिक असावधानीले साहित्यको प्रभावकारितामा कमी ल्याउन सक्छ। अङ्ग्रेजी लेखक George Orwell ले भाषाको स्पष्टता र शुद्धतालाई स्वतन्त्र चिन्तनको आधार मानेका थिए। उनका अनुसार अस्पष्ट भाषा अन्ततः अस्पष्ट चिन्तनको परिणाम हो। भाषाविद् Noam Chomsky ले भाषालाई सांस्कृतिक अस्तित्वको आधार मानेका छन्। फ्रान्स, जापान र जर्मनीजस्ता देशहरूले आफ्नो भाषाको संरक्षणलाई राष्ट्रिय नीतिको विषय बनाएका छन्। नेपाली साहित्यले पनि भाषिक अनुशासन र अभिव्यक्तिगत सौन्दर्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

१०. साहित्य र समाजबीच बढ्दो दूरी
साहित्य समाजका लागि लेखिने भए पनि कतिपय समकालीन रचनाहरू सामान्य पाठकबाट टाढिँदै गएको अनुभव हुन्छ। अत्यधिक बौद्धिकता, जटिल प्रतीक योजना,विदेशी सिद्धान्तहरूको अनावश्यक बोझ वा सीमित समूहले मात्र बुझ्न सक्ने शैलीका कारण साहित्य र समाजबीच दूरी बढिरहेको छ। साहित्य समाजको आवाज बन्नुपर्नेमा कहिलेकाहीँ समाजभन्दा अलग्गिएको अनुभूति हुन थालेको छ। केन्याली लेखक ङुगी वा थियोंगोले साहित्य जनताको जीवनसँग जोडिनुपर्छ भन्ने विचार राखेका छन्। त्यस्तै जर्मन नाटककार Bertolt Brecht ले साहित्य र कलाले समाजसँग निरन्तर संवाद गर्नुपर्ने बताएका थिए। विकसित राष्ट्रहरूमा साहित्यलाई लोकतान्त्रिक चेतना, नागरिक उत्तरदायित्व र सामाजिक बहसको महत्त्वपूर्ण माध्यमका रूपमा हेरिन्छ। त्यहाँ विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म साहित्यलाई अनिवार्य बौद्धिक अभ्यासका रूपमा पढाइन्छ। नेपाली साहित्यले पनि पाठक, समाज र जीवनसँगको सम्बन्धलाई अझ सुदृढ बनाउन आवश्यक छ। विकसित राष्ट्रहरूमा साहित्यको महत्त्व विश्वका विकसित राष्ट्रहरूले साहित्यलाई सभ्यताको मेरुदण्डका रूपमा लिएका छन्। साहित्यले इतिहासको संरक्षण गर्छ, सांस्कृतिक स्मृतिलाई जीवित राख्छ, नागरिकलाई आलोचनात्मक सोच प्रदान गर्छ र लोकतान्त्रिक संस्कारलाई बलियो बनाउँछ। साहित्यमार्फत मानिसले आफूलाई, आफ्नो समाजलाई र मानव सभ्यतालाई बुझ्ने अवसर प्राप्त गर्छ।
जर्मनी, फ्रान्स, बेलायत, जापान, फिनल्यान्ड, क्यानडा र नर्वे जस्ता राष्ट्रहरूले पुस्तकालय, प्रकाशन, अनुवाद, अनुसन्धान तथा लेखक संरक्षणका क्षेत्रमा ठूलो लगानी गरेका छन्। त्यहाँ साहित्यलाई विलासिताको विषय होइन, राष्ट्र निर्माणको सांस्कृतिक आधार मानिन्छ। यही कारणले ती समाजहरू आर्थिक रूपमा मात्र होइन, बौद्धिक र सांस्कृतिक रूपमा पनि समृद्ध बनेका छन्।

निष्कर्ष
समसामयिक नेपाली साहित्य सम्भावनाले भरिएको क्षेत्र हो। यसले नयाँ विचार, नयाँ विमर्श र नयाँ संवेदनाहरूलाई अभिव्यक्त गरिरहेको छ। तथापि गुणस्तरभन्दा सङ्ख्यालाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति, समूहवाद, पुरस्कारको राजनीतीकरण, मौलिकताको सइ्कट, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव, अध्ययन संस्कृतिको ह्रास, समालोचनाको दुर्बलता, बजारवाद,भाषिक असावधानी तथा साहित्य र समाजबीच बढ्दो दूरीजस्ता विसङ्गतिहरूले यसको स्वस्थ विकासमा चुनौती सिर्जना गरेका छन्। विश्व साहित्यका महान् स्रष्टा र चिन्तकहरूले साहित्यलाई सत्य, सौन्दर्य, स्वतन्त्रता, मौलिकता र मानवताको खोजका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। विकसित राष्ट्रहरूको अनुभवले पनि यही देखाउँछ कि साहित्यलाई सम्मान गर्ने समाज नै दीर्घकालीन रूपमा बौद्धिक,नैतिक र सांस्कृतिक रूपमा समृद्ध हुन्छ। त्यसैले नेपाली साहित्यले आत्मसमीक्षा, अध्ययन, अनुसन्धान, निष्पक्ष समालोचना, भाषिक अनुशासन र मौलिक सृजनशीलतालाई केन्द्रमा राख्दै अगाडि बढ्नुपर्छ। साहित्य केवल पुस्तकको संसार होइन,यो राष्ट्रको आत्मा,समाजको विवेक र भविष्यको सांस्कृतिक मार्गदर्शक हो।

नोट: लेखक छवि वैरागी घिमिरे साहित्यकार हुन् । उनी कविता र आख्यानमा पोख्त छन् ।